Wielka Brytania

Informacje geograficzne.

Wielka Brytania – oficjalna nazwa: Zjednoczone Królestwo Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (The United Kingdom of Great Britain and the Northern Ireland) – to państwo położone w Europie Zachodniej, na wyspach pomiędzy Oceanem Atlantyckim a Morzem Północnym, włącznie z 1/6 terytorium wyspy Irlandii, na północny zachód od Francji. Powierzchnia całkowita wynosi 244.820 km2. Klimat Wielkiej Brytanii jest umiarkowany; łagodzony przez Prąd Zatokowy; zachmurzenie utrzymuje się przez większą część dnia. Ukształtowanie terenu w Wielkiej Brytanii to głównie wzgórza i niskie góry, na wschodzie i południowym-wschodzie przechodzące w faliste równiny. Najwyższym punktem Wielkiej Brytanii jest Ben Nevis (1343 m n.p.m.), zaś najniższym Fenland (4 m. p.p.m).

Cechy charakterystyczne Wielkiej Brytanii.

Wielka Brytania jest monarchią konstytucyjną z rządem odpowiedzialnym przed parlamentem. Obecnym monarchą brytyjskim jest królowa Elżbieta II, która zasiadła na tronie w 1952 r. i została koronowana w 1953 r. Dzisiaj jej funkcje są głównie ceremonialne, a rzeczywiste rządy spoczywają w rękach premiera. Wielka Brytania jest bardzo scentralizowanym państwem, w którym Parlament Westminsterski zajmuje się większością spraw politycznych. W ostatnich latach jednak każdy z krajów, wchodzących w skład Zjednoczonego Królestwa poza Anglią, otrzymał własne organa rządowe, zajmujące się sprawami lokalnymi. Wielka Brytania składa się z trzech krajów (countries): Anglii, Szkocji i Walii. W skład Zjednoczonego Królestwa wchodzą zaś: Anglia, Walia i Szkocja położone na wyspie Wielka Brytania, Irlandia Północna leżąca w północnej części wyspy Irlandia. Stolicą państwa jest Londyn, który jest jednym z najlepiej rozwiniętych miast nie tylko w Europie, ale i na całym świecie. Leży on we wschodnio-południowej części kraju nad rzeką Tamizą. Miasto liczy nieco ponad 7 mln mieszkańców.
W Wielkiej Brytanii zamieszkuje ok. 59,5 mln osób. Skład etniczny: Anglicy (76%), Szkoci (9%), Irlandczycy (4%), Walijczycy (5%), Hindusi (1%). Wyznania religijne: anglikanie (56%), katolicy (13%), prezbiterianie (7%), metodyści (4%), bezwyznaniowcy (16%). Choć oficjalnie w Wielkiej Brytanii brak jest języka urzędowego, de facto jednak jest nim język angielski (English). Język angielski jest językiem urzędowym w terytoriach zależnych Wielkiej Brytanii i dominiów. Innymi językami używanymi w Wielkiej Brytanii są: szkocki i szkocki gaelicki (Szkocja), walijski (Walia) oraz irlandzki (Irlandia Północna). Walutą obowiązującą w Wielkiej Brytanii jest funt szterling (L lub GBP) dzielący się na 100 pensów.

Powszechne święta narodowe i dni wolne od pracy.

Dodatkowe dni oficjalnie wolne od pracy nazywają się w Wielkiej Brytanii bank holidays. Oto wykaz bank holidays w Anglii i Walii (Szkocja i Północna Irlandia mają nieco inny układ świąt):
- 1 stycznia (lub najbliższy po tej dacie dzień pracy): New Year's Day,
- Wielki Piątek: Good Friday, Wielkanoc i Poniedziałek wielkanocny: Easter i Easter Monday,
- pierwszy poniedziałek maja: May Day – dzień marszów osób związanych z Partią Pracy (Labour Party),
- ostatni poniedziałek maja: Spring Bank Holiday,
- ostatni poniedziałek sierpnia: August Bank Holiday lub Late Summer Holiday – najstarsze z niereligijnych oficjalnych świąt angielskich.
- Boże Narodzenie: Christmas Day (lub najbliższy poniedziałek, jeśli dzień ten przypada w sobotę lub niedzielę),
- Drugi dzień Bożego Narodzenia: Boxing Day.
Wigilia Bożego Narodzenia nie jest w krajach anglosaskich obchodzona.

Telefony alarmowe i informacyjne.

Pogotowie ratunkowe – 112 lub 999
Straż pożarna – 112 lub 999
Policja – 112 lub 999

Adresy polskich placówek dyplomatycznych

Ambasada RP
47 Portland Place, London W1B 1JH
tel. (0.044) 87-07-74-27-00 (centr.), 87-07-74-27-02 (sekr.), fax. 20-73-23-40-18 e-mail: polishembassy@polishembassy.org.uk http:// www.polishembassy.org.uk

Konsulat Generalny RP w Londynie
73 New Cavendish Street, London W1W 6LS
tel. (centr.) (00 44) 870 774-2800 tel. (sekr.) (00 44) 870 774-2802 fax. (0-044) 207 323-2320
e-mail: konsulat@polishconsulate.co.ok

Konsulat Generalny RP w Edynburgu
2 Kinnear Road, Edinburgh EH3 5PE
tel. (0-044 131) 552-0301 tel./fax 552-1086
e-mail: edinburgh@polishconsulate.org http://www.polishconsulate.org

Konsulat RP w Bristolu Konsul Honorowy: Ireneusz G. Peszyński (polski, angielski)
132 Henleaze Road, Henleaze, Bristol BS9 4LB
tel/fax. 0044117-962-10-86,
e-mail: peszynski@polishconsul.fsnet.co.uk http://www.polishconsulbristol.co.uk

Adres informacyjnej strony internetowej o Wielkiej Brytanii w języku angielskim:
http://www.unitedkingdom.com

Adresy stron internetowych zawierających więcej informacji z powyższego zakresu:
http://www.europa.eu.int/eures http://www.britishembassy.pl/
http://www.visitbritain.com/VB3-pl-PL/index.aspx
http://pl.wikipedia.org/wiki/Wielka_Brytania
http://przewodnik.onet.pl/1258,177,kraj.html

Praca w Wielkiej Brytanii.

Obywatele Europejskiego Obszaru Gospodarczego, a więc także obywatele polscy, mają prawo do pracy i życia w Wielkiej Brytanii bez konieczności ubiegania się o pozwolenie na pracę. Od 1 maja 2004 roku, obywatele polscy pracujący w Wielkiej Brytanii mają te same prawa, co obywatele brytyjscy w zakresie dostępu do pracy, wynagrodzeń i warunków zatrudnienia. Chcąc podjąć pracę w Wielkiej Brytanii, muszą zarejestrować się w Home Office (biuro zajmujące się migracją zarobkową). Jeśli pracowałeś już legalnie w Wielkiej Brytanii bez przerw przez 12 miesięcy, uzyskasz pełne prawo do swobodnego przemieszczania się oraz otrzymasz pozwolenie na pobyt potwierdzające Twój status w Europejskim Obszarze Gospodarczym (nie będziesz już wtedy musiał rejestrować się w Home Office).
Wnioski o udzielenie takiego pozwolenia na pobyt (EEC1) i dalsze informacje dostępne są w Wydziale Wydawania Formularzy – 0870 241 0645 (jeśli jesteś osobą niesłyszącą lub masz problemy ze słuchem, dostępny jest darmowy telefon tekstowy – 0800 3898289) lub są do pobrania na stronie internetowej: http://www.ind.homeoffice.gov.uk.
Należy zauważyć, że na wyspie Man i Wysach Normandzkich obowiązują lokalne prawa i pozwolenie na pracę jest konieczne.
Schemat rejestracji nowych pracowników Jeśli jesteś obywatelem jednego z ośmiu nowych państw członkowskich Unii Europejskiej, w tym Polski, musisz zarejestrować się w Urzędzie Spraw Wewnętrznych Wielkiej Brytanii (Home Office), jeśli:
- rozpoczynasz pracę 1 maja 2004 r. lub po tej dacie;
- pracowałeś w Wielkiej Brytanii przed 1 maja 2004 r. bez pozwolenia;
- pracujesz na czas określony;
- jesteś studentem, który również pracuje.
Nie musisz się rejestrować, jeśli:
- pracujesz na zasadzie samozatrudnienia;
- legalnie pracowałeś w Wielkiej Brytanii przez okres 12 miesięcy lub więcej w obecnym miejscu pracy do 1 maja 2004 r.;
- pracowałeś legalnie w Wielkiej Brytanii i pozostajesz w tym samym miejscu pracy po 1 maja 2004 r.;
- dostałeś urlop, aby wjechać do Wielkiej Brytanii jako uczestnik Programu Sezonowych Pracowników w Rolnictwie (Seasonal Agricultural Workers Scheme) przed 1 maja 2004 r.;
- świadczysz usługi w Wielkiej Brytanii w imieniu pracodawcy nie posiadającego siedziby w Wielkiej Brytanii;
- jesteś jednocześnie obywatelem Wielkiej Brytanii, innego pastwa członkowskiego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (oprócz jednego z 8 nowych państw członkowskich) lub Szwajcarii;
- jesteś członkiem rodziny (małżonek, dziecko poniżej 21 roku życia) obywatela państwa członkowskiego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (oprócz jednego z 8 nowych państw członkowskich) lub Szwajcarii, który pracuje w Wielkiej Brytanii;
- jesteś członkiem rodziny obywatela Szwajcarii lub państwa członkowskiego Europejskiego Obszaru Gospodarczego (oprócz jednego z 8 nowych państw członkowskich), który jest studentem, emerytem lub posiadasz wystarczające środki utrzymania.
Jeśli jesteś wykluczony z rejestracji, oznacza to automatycznie, że masz prawo do swobodnego przemieszczania się i możesz otrzymać zezwolenie na pobyt potwierdzające ten status.

Jak się zarejestrować?

Aby się zarejestrować, należy wypełnić formularz wniosku WRS (Program Rejestracji Pracowników), podając imię i nazwisko, adres zamieszkania, datę urodzenia, obywatelstwo oraz szczegółowe dane dotyczące zatrudnienia. Wniosek ten należy złożyć natychmiast po podjęciu pracy. Formularze dostępne są w centrum dystrybucji tel.: 08705 210 224 lub w Wydziale Wydawania Formularzy, tel.: 0870 241 0645 (jeśli jesteś osoba niesłyszącą lub masz problemy ze słuchem, dostępny jest darmowy telefon tekstowy – 0800 3898289) lub są do pobrania ze strony internetowej: http://www.ind.homeoffice.gov.uk. Wypełniony formularz powinien zostać wysłany pocztą (najlepiej listem poleconym) na adres: Worker Registration Team Home Office Walsall Road Cannock WS11 0WS W przypadku składania wniosku po raz pierwszy, razem z wnioskiem należy przesłać:
- kopię umowy o pracę lub pismo od pracodawcy potwierdzające Twoje zatrudnienie;
- 2 zdjęcia paszportowe;
- paszport lub dowód osobisty;
- opłatę w wysokości 90 funtów (najszybszym sposobem dokonania płatności jest przekaz pocztowy).

Jeśli wniosek zostanie rozpatrzony pozytywnie, zostaną odesłane do Ciebie: - karta rejestracyjna, w której będzie podane Twoje imię i nazwisko, data urodzenia, obywatelstwo i numer identyfikacyjny; karta rejestracyjna jest ważna tak długo, jak długo pozostajesz zarejestrowany;
- zaświadczenie o rejestracji – w formie listu, zaświadczenie takie pozwala ci pracować u pracodawcy wpisanego do Twojego formularza; kopia tego zaświadczenia zostanie przesłana do pracodawcy, zaświadczenie traci ważność z dniem, kiedy przestaniesz pracować dla tego pracodawcy; - paszport lub dowód osobisty.
Kartę rejestracyjną i zaświadczenie powinieneś przechowywać w bezpiecznym miejscu.

Co należy zrobić w wypadku utraty pracy?

Jeśli stracisz pracę, nie będziesz już zarejestrowanym pracownikiem i nie będziesz mieć prawa do zasiłków, chyba że pracowałeś legalnie w Wielkiej Brytanii przez 12 miesięcy bez przerw (przerwy, w sumie 30-dniowe, nie będą miały wpływu na prawo do świadczeń).

Prowadzenie własnej działalności gospodarczej w Wielkiej Brytanii - samozatrudnienie czyli self employment.

Samozatrudnienie jest interesującą propozycją dla podejmujących pracę w Wielkiej Brytanii. Jedną z korzyści wynikających z samozatrudnienia jest brak obowiązku rejestrowania się w Programie Rejestracji Pracowników – WRS (a co za tym idzie z oszczędnością 90 GBP). Płacimy również niższe składki na ubezpieczenie społeczne. Jeżeli zarejestrowaliśmy się jako samozatrudnieni, a potem podjęliśmy pracę (czyli otrzymujemy wynagrodzenie nie „na kartę CIS”, lecz w schemacie PAYE), to podlegamy obowiązkowi rejestracji w Programie Rejestracji Pracowników – WRS (w Urzędzie Spraw Wewnętrznych Wielkiej Brytanii – Home Office), gdyż zwolnienie z rejestracji dotyczy jedynie osób, które pracują wyłącznie „dla siebie„ (self-employed). Osoby jednocześnie pracujące i samozatrudnione, powinny to zgłosić w Inland Revenue (Urząd Podatkowy Wielkiej Brytanii), aby nie płacić podwójnie składek na bezpieczenie. Więcej informacji: http://www.inlandrevenue.gov.uk/pdfs/cwl2.htm#8b.
Osoby, które świadczą pracę na zasadzie samozatrudnienia, są zobowiązane zarejestrować się w urzędzie podatkowym (Inland Revenue) i odprowadzać samodzielnie podatek i składki na ubezpieczenie społeczne (National Insurance Contributions) oraz prowadzić odpowiednią ewidencję.
Nie jest jednak potrzebne prowadzenie księgowości, a wizyta u księgowego nie jest konieczna częściej niż raz do roku. Wszystkie kwoty do zapłaty są wyliczane przez Inland Revenue. Jakie podatki płacimy? Od momentu rozpoczęcia samozatrudnienia mamy obowiązek opłacania składek na ubezpieczenie społeczne Class 2 National Insurance Contributions, których wysokość nie zależy od osiąganego przez nas dochodu i wynosi w momencie tworzenia tego dokumentu 2,10 GBP tygodniowo, płatne kwartalnie.
Inland Revenue po zarejestrowaniu przesyła informację: ile i na jakie konto trzeba wpłacić pieniądze. Ponadto opłacamy Class 4 National Insurance Contributions przy składaniu rocznego zeznania, w zależności od osiągniętych dochodów. Łącznie te składki są jednak zawsze niższe niż Class 1 National Insurance Contributions potrącane z pensji, jeżeli jesteśmy zatrudnieni jako pracownicy. Ponadto, zleceniodawca (pracodawca) nie musi w takiej sytuacji opłacać dodatkowej składki na Employers' Class 1 National Insurance Contributions, co powoduje, że pracodawcy mogą płacić nam więcej lub po prostu chętniej zatrudniają takiego pracownika.
To jest największa korzyść z samozatrudnienia. Dokładne stawki NICs można znaleźć tutaj: http://www.inlandrevenue.gov.uk/rates/nic.htm.
Zwolnienie z Class 2 NICs W wypadku osiągania niskich dochodów, istnieje możliwość zwolnienia z opłacania Class 2 NICs; odpowiedni wniosek należy zgłosić do Inland Revenue (Urząd Podatkowy Wielkiej Brytanii) – aktualną kwotę limitu (Class 2 small earnings exception) można sprawdzić tutaj: http://www.inlandrevenue.gov.uk/rates/nic.htm.
Jeżeli przewidujemy osiągnąć jedynie takie dochody w skali roku, możemy wnioskować o zwolnienie z opłacania Class 2 NICs w Inland Revenue. W wypadku osiągania takiego dochodu, najprawdopodobniej będzie nam przysługiwał zwrot podatku, jeżeli jest on nam potrącany w ramach schematu CIS (Construction Industry Scheme). Więcej na temat schematu CIS w dalszej części tekstu. Podatki płacimy takie same, jak w przypadku normalnego zatrudnienia. W ciągu roku będziemy odprowadzać zaliczki wyliczone przez Inland Revenue.
Osoby pracujące w budownictwie będą miały potrącane zaliczki zgodnie ze schematem CIS (Construction Industry Scheme) – więcej informacji na ten temat w dalszej części tekstu.
Każdy podatnik ma prowadzone przez Inland Revenue konto, na którym odnotowywane są wpłaty podatku. Podatnicy otrzymują wyciągi pokazujące stan zadłużenia oraz kiedy i ile podatku należy zapłacić. W wypadku spóźnienia z opłacaniem podatku, wysyłane są upomnienia. Podatek można zapłacić przelewem, w banku, na poczcie lub w kasie Inland Revenue. Jeżeli zaliczki wpłacane w ciągu roku były wyższe niż należny podatek, przysługuje wtedy zwrot podatku.

Zeznanie Roczne (Tax Return).

Po zakończeniu roku podatkowego (rok podatkowy w Wielkiej Brytanii kończy się 5 kwietnia), konieczne jest złożenie do Inland Revenue zeznania podatkowego. Inland Revenue przyśle nam formularz zeznania do wypełnienia. Przy wypełnieniu formularza najlepiej skorzystać z pomocy księgowego. Poprawne złożenie kompletnego zeznania jest bardzo ważne. Można również złożyć zeznanie samemu, jeżeli dostatecznie dobrze rozumiemy język angielski; nie jest to szczególnie skomplikowane, a urząd sam wylicza podatek za nas, jeżeli zeznanie zostanie wysłane przed 30 września.
Jeżeli chcemy sami obliczyć podatek, możemy złożyć zeznanie później – mamy czas do 31 stycznia. Zeznanie podatkowe można złożyć przez Internet. Przekroczenie terminu oznacza płacenie odsetek i kar.
CIS (Construction Industry Scheme) Osoby pracujące w budownictwie na zasadzie samozatrudnienia zobowiązane są dodatkowo uzyskać kartę CIS-4. Bez tej karty nasz Zleceniodawca (Pracodawca) nie będzie nam mógł płacić. Kartę wydaje Inland Revenue. Z każdego wynagrodzenia wypłacanego posiadaczowi karty Zleceniodawca potrąca zaliczkę na podatek i ubezpieczenie; aktualna stawka potrącenia wynosi 18%. W zamian za kwoty potrącone z wypłat otrzymujemy od naszego pracodawcy specjalne vouchery; należy je przechowywać w bezpiecznym miejscu, stanowią one dowód opłacenia za nas podatku i przy zeznaniu rocznym będziemy się rozliczać z Inland Revenue za pomocą tych voucherów. Podatek do zapłaty na koniec będzie jedynie w kwocie przekraczającej wartość posiadanych voucherów; jeżeli obliczony podatek okaże się niższy, będziemy mogli uzyskać zwrot podatku na podstawie voucherów. Dlatego właśnie ich przechowywanie jest bardzo ważne. Więcej informacji o CIS w języku angielskim można znaleźć w broszurze: http://www.inlandrevenue.gov.uk/pdfs/ir14-15cis.pdf.

Rezydencja podatkowa.

Osoby, które pracują (przebywają) w Zjednoczonym Królestwie przez dłużej niż pół roku, powinny ubiegać się o status rezydenta w Zjednoczonym Królestwie. Wszystkie swoje podatki opłaca się wtedy w Wielkiej Brytanii. Jest to korzystne, bo w Zjednoczonym Królestwie podatki są niższe niż w Polsce (przy tych samych kwotach są niższe progi podatkowe). W tym celu informujemy urząd podatkowy o naszym przyjeździe i wyjeździe z Wielkiej Brytanii – dokumenty P86 i P85 (s).
Osoby przebywające w Wielkiej Brytanii przez okres krótszy niż pół roku najczęściej nie podlegają opodatkowaniu i mogą wnioskować o zwrot podatku. Więcej na ten temat znajdziesz na stronie: http://www.studentadventure.pl/anglia_podatki.html
Więcej informacji na temat podatków w Wielkiej Brytanii: http://www.businesslink.gov.uk.

Rodzaje umów o pracę.

Nie jest regułą w Wielkiej Brytanii, aby podpisywać umowę o pracę między pracodawcą a pracownikiem. Jednakże pracodawca jest zobowiązany w ciągu 2 miesięcy od dnia rozpoczęcia pracy przez pracownika dostarczyć na piśmie oświadczenie, które powinno zawierać następujące elementy:
- dane osobowe pracodawcy i pracownika;
- datę rozpoczęcia zatrudnienia;
- wynagrodzenie i częstotliwość jego wypłacania;
- godziny pracy;
- urlop i uprawnienia z tytułu choroby;
- kwestie związane ze składkami emerytalnymi;
- okres wypowiedzenia;
- stanowisko pracy i krótki opis pracy;
- umowy zbiorowe, które mają bezpośredni wpływ na warunki pracy.

Umowa o pracę w niepełnym wymiarze godzin.

W Wielkiej Brytanii obowiązują przepisy, które mają zagwarantować, że osoby pracujące w niepełnym wymiarze godzin nie będą traktowane gorzej niż pracownicy zatrudnieni na pełen etat, chyba że mniej korzystne traktowanie może być obiektywnie uzasadnione. Oznacza to m.in., że zatrudnieni na część etatu są uprawnieni na przykład do:
- jednakowej stawki godzinowej;
- równego dostępu do firmowego systemu emerytalnego;
- równego dostępu do urlopu wypoczynkowego oraz urlopu macierzyńskiego;
- jednakowego prawa do zasiłku chorobowego;
- równego dostępu do szkoleń.

Umowa na czas określony.

Umowa na czas określony oznacza, że pracownik jest zatrudniony na z góry określony czas. Umowa wygasa z dniem zakończenia umowy bądź z chwilą wykonania określonego zadania. Pracownicy zatrudnieni na czas określony są również chronieni prawnie i nie mogą być traktowani gorzej niż pracownicy zatrudnieni na czas nie określony, chyba że jest to obiektywnie uzasadnione.

Czas pracy.

The Working Time Regulations (przepisy dot. czasu pracy) z 1998 roku ustalone zgodnie z dyrektywą Komisji Europejskiej dotyczącej czasu pracy obejmują prawa pracownika i obowiązki pracodawcy odnośnie norm czasu pracy – maksymalny czas pracy, urlopy, zwolnienia lekarskie itp. Generalnie większość pracodawców oczekuje 37,5-godzinnego czasu pracy. Aby uzyskać broszurę na ten temat, zadzwoń pod numer: 0044 (0) 845 6000 925 lub odwiedź stronę internetową: http://www.dti.gov.uk/er/work_time_regs/wtr0.htm.
Aby uzyskać dalsze informacje lub pomoc, skontaktuj się z Advisory, Conciliation and Arbitration Service (ACAS), (numer telefonu znajdziesz w książce telefonicznej lub na stronie: http://www.acas.org.uk) lub z Departamentem Handlu i Przemysłu (Department of Trade and Industry – DTI) pod numerem 00 44 (0) 20 7 215 5000.

Urlop wypoczynkowy.

Najczęściej pracodawcy zapewniają 4 tygodnie urlopu płatnego, choć mogą zdarzyć się odstępstwa od tej reguły. Pracownik zobowiązany jest powiadomić pracodawcę o zamiarze skorzystania z urlopu z odpowiednim wyprzedzeniem. Długość tego okresu powinna być wcześniej uzgodniona między pracownikiem a pracodawcą. Jeżeli tego nie ustalono, termin ten powinien dwukrotnie przekraczać długość urlopu, o który występuje pracownik. I tak np. jeżeli pracownik zamierza wziąć tydzień urlopu, powinien o tym fakcie zawiadomić pracodawcę 2 tygodnie wcześniej. Pracodawcy mogą również ustalać stałe terminy, kiedy pracownicy biorą urlop, np. okres świąteczno-noworoczny.

Wynagrodzenie za pracę.

Najniższe krajowe wynagrodzenie obowiązujące obecnie w UK:
- pracownicy od 22 lat wzwyż – stawka 5,73 GBP/h

Więcej informacji można uzyskać dzwoniąc na specjalną linię telefoniczną DTI National Minimum Wage 00 44 (0) 845 6000 678. Informacje te są ponadto dostępne na stronie: http://www.dti.gov.uk/er/nmw/index.htm.

Podatki.

Podatek dochodowy od osób fizycznych Brytyjski system podatkowy nakłada różne rodzaje podatków na wszystkich płacących podatki w Wielkiej Brytanii oraz na rezydentów z zagranicy. Każdy, kto przebywa w Wielkiej Brytanii dłużej niż 6 miesięcy w jakimkolwiek roku podatkowym, jest zobowiązany do płacenia podatku, jednak podatek może być również nałożony w innych okolicznościach. Przed przyjazdem do Wielkiej Brytanii zasięgnij dalszych informacji w swoim urzędzie skarbowym. W Wielkiej Brytanii powinieneś skontaktować się z najbliższym Inland Revenue Office (urząd skarbowy) w celu uzyskania informacji i porady. Adres i numer telefonu najbliższego biura znajdziesz np. w Yellow Pages (książka telefoniczna) oraz na stronie internetowej: http://www.inlandrevenue.gov.uk
Odpowiedzi na pytania dotyczące Income Tax/Capital Gains Tax (podatek dochodowy/podatek od zysków kapitałowych) dla osób, które mieszkają lub zamierzają mieszkać za granicą, udzielane są przez telefon w godzinach 7.30–17.00 (czas lokalny Wielkiej Brytanii), od poniedziałku do piątku:
z Wielkiej Brytanii: telefon: 0845 070 0040 fax: 0151 472 6067
spoza Wielkiej Brytanii: telefon: +44 151 210 2222 fax: +44 151 472 6067
Wszystkie kraje członkowskie Unii Europejskiej podpisały porozumienie o unikaniu podwójnego opodatkowania, co oznacza, że nie musisz płacić podatku podwójnie za ten sam dochód (w Polsce i w Wielkiej Brytanii).
Jeżeli mieszkasz i pracujesz w Wielkiej Brytanii, będziesz płacić podatek dochodowy na tych samych zasadach jak obywatel brytyjski, pod warunkiem, że:
- przebywasz w Wielkiej Brytanii co najmniej 183 dni w roku podatkowym lub
- przyjeżdżasz regularnie do Wielkiej Brytanii na okres co najmniej 91 dni w roku podatkowym przez okres do 4 lat lub
- przyjeżdżasz do Wielkiej Brytanii z zamiarem pozostania tam przez co najmniej 2 lata.
Rok podatkowy w Wielkiej Brytanii trwa od 6 kwietnia do 5 kwietnia. Po przyjeździe do Wielkiej Brytanii powinieneś poprosić w swoim najbliższym urzędzie podatkowym o formularz P86 i ulotkę IR139.

Wymiar podatku dochodowego.

Podatek dochodowy zależy od: wynagrodzenia, dodatków, innych dochodów w Wielkiej Brytanii (np. przychód, renta, odsetki, dywidendy, emerytury), użytkowanie samochodu, ubezpieczenie medyczne lub na życie płacone przez pracodawcę. W Wielkiej Brytanii obowiązują trzy progi podatkowe: 10%, 22% oraz 40%. Skala podatkowa 2007 – 08 (w funtach brytyjskich):
Próg 10% 0 – 2 230
Próg 22% 2 231 – 34 600
Próg 40% ponad 34 600
Do pewnej kwoty dochodu w roku podatkowym nie trzeba płacić podatku dochodowego. Jest to tzw. kwota wolna od podatku. Jej wysokość różni się w zależności od wieku podatnika.
W roku podatkowym 2007–2008 wynosi ona:
- Kwota wolna od podatku: 5 225
- Kwota wolna od podatku dla osób w wieku 65–74: 7 550
- Kwota wolna od podatku dla osób powyżej 75 roku życia: 7 690
Więcej informacji na temat podatków w Wielkiej Brytanii: http://www.inlandrevenue.gov.uk http://www.europa.eu.int/eures

Podatek VAT.

Stawka podatku VAT w Wielkiej Brytanii wynosi 17,5%. Nie jest on nakładany na niektóre dobra takie jak np. czynsz lub ubiór dziecięcy.

Emerytura.

Prawo do emerytury przysługuje osobom, które osiągnęły wiek emerytalny. W chwili obecnej wynosi on 65 lat dla mężczyzn i 60 dla kobiet (jeżeli osiągną ten wiek przed 2010 r.). W latach 2010–2020 wiek emerytalny kobiet będzie stopniowo się zwiększał do 65 lat. Wysokość emerytury, jaką otrzymasz, będzie zależeć od długości okresu składkowego. Aby uzyskać prawo do pełnej podstawowej emerytury z systemu państwowego, mężczyźni muszą mieć 44 lata okresu składkowego, a kobiety, które skończą 60 lat przed 2010 r., muszą mieć 39 lat okresu składkowego; okres ten będzie stopniowo wydłużany do 44 lat w latach 2010–2020. Jeżeli nie posiadasz wystarczająco długiego okresu składkowego, może Ci przysługiwać zredukowana emerytura państwowa. Aby otrzymać minimalną podstawową emeryturę państwową, która wynosi 25% pełnej emerytury, będzie Ci z reguły potrzebny 10–11 letni okres składkowy.
Jeżeli nie pracowałeś w Wielkiej Brytanii wystarczająco długo, aby zakwalifikować się na emeryturę z systemu państwowego, możesz być uprawniony do otrzymywania emerytury z innego kraju.
Zgodnie z zasadą koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego w krajach Europejskiego Obszaru Gospodarczego (EOG), jeżeli pracujesz w dwóch lub więcej krajach EOG, możesz te okresy zatrudnienia zsumować do wyliczenia emerytury.
Szczegółowe informacje: http://www.thepensionservice.gov.uk/home.asp (system emerytalny w Wielkiej Brytanii) http://www.zus.pl/ue/default.htm (koordynacja systemów zabezpieczenia społecznego w UE).

Świadczenia z ubezpieczenia chorobowego.

Obywatele polscy mają prawo do bezpłatnej opieki medycznej w ramach Państwowej Służby Zdrowia (National Health System) w Wielkiej Brytanii, choć pobierane są pewne opłaty za lekarstwa na receptę, leczenie dentystyczne oraz za niektóre usługi optyczne. Dostęp do opieki medycznej umożliwia przedstawienie zaświadczenia E128 wydawanego osobom, które opłaciły składki socjalne w Polsce.
Zaświadczenie E128, które należy uzyskać przed wyjazdem z Polski, potwierdza prawo do korzystania ze służby zdrowia (NHS) w Zjednoczonym Królestwie. Biura NFZ (Narodowego Funduszu Zdrowia) wydają te zaświadczenia w Polsce. Dokładniejsze informacje dostępne są na stronie http://www.nfz.gov.pl .
Zaświadczenie E128 nie jest wymagane od osób z Polski pracujących w Wielkiej Brytanii, które opłacają składki National Insurance. Mają one dostęp do opieki zdrowotnej w ramach NHS bez tego zaświadczenia.
Osoby płacące podatek dochodowy i składki National Insurance w Zjednoczonym Królestwie mogą ubiegać się o zasiłek macierzyński lub zasiłek chorobowy, jeśli ze względów zdrowotnych, nie mogą pracować przez cztery lub więcej kolejnych dni. Lokalne biuro podatkowe (Inland Revenue) w Wielkiej Brytanii udzieli bliższych informacji. Występując o te zasiłki, należy podać swój numer National Insurance.
Osoby nie płacące składek w Zjednoczonym Królestwie powinny, w razie choroby lub ciąży, skontaktować się z lokalnym biurem opieki społecznej (Social Security) w celu uzyskania informacji na temat zasiłków państwowych. Szczegółowe informacje: http://www.dwp.gov.uk/lifeevent/benefits/statutory_sick_pay.asp http://www.jobcentreplus.gov.uk/cms.asp?Page=/Home/Customers/WorkingAgeBenefits/492 http://www.europa.eu.int/eures.

Świadczenia z tytułu macierzyństwa.

Chociaż pracownice w Wielkiej Brytanii nie otrzymują normalnego wynagrodzenia podczas urlopu macierzyńskiego, przysługuje im prawo do jednego z dwóch rodzajów świadczeń. Kobiety, które są zatrudnione przez obecnego pracodawcę 15 tygodni przed spodziewanym terminem narodzin dziecka, okres ich zatrudnienia przekracza 26 tygodni bez przerwy aż do 15 tygodnia przed urodzeniem dziecka oraz gdy ich zarobki przekraczają 112,75 GBP na tydzień, mają prawo do ustawowego zasiłku macierzyńskiego (Statutory Maternity Pay – SMP). Zasiłek ten wypłacany jest do 33 tygodni.
Pracownica spodziewająca się dziecka, zamierzająca przerwać pracę, musi poinformować pracodawcę o tym fakcie co najmniej 4 tygodnie wcześniej. Zasiłek można zacząć pobierać najpóźniej dzień po narodzinach dziecka. Zasiłek SMP płaci się wg następujących stawek: - przez pierwsze 6 tygodni – 90% tygodniowych zarobków pracownicy; - przez pozostały okres czasu – 90% tygodniowych zarobków pracownicy lub 112,75 GBP na tydzień, w zależności od tego, która kwota jest niższa.
Więcej informacji: http://www.dwp.gov.uk/lifeevent/benefits/statutory_maternity_pay.asp http://www.europa.eu.int/eures

Renta z tytułu niezdolności do pracy.

Jeżeli pracownik pozostaje niezdolny do pracy przez okres 52 tygodni, pobierany przez niego najprawdopodobniej zasiłek z tytułu niezdolności do pracy zostanie zamieniony na rentę z tytułu niezdolności do pracy. Nie można ubiegać się o rentę inwalidzką po przekroczeniu wieku emerytalnego. Pracownicy, którzy niedawno podjęli pracę w Wielkiej Brytanii, mogą się ubiegać o rentę inwalidzką, jeżeli opłacali wymagane składki na ubezpieczenie społeczne w Wielkiej Brytanii, o ile: - pracowali za granicą dla pracodawcy, którego siedziba znajduje się w Wielkiej Brytanii i opłacały składki na ubezpieczenie społeczne przez pierwsze 52 tygodnie tego zatrudnienia lub - opłacili wystarczającą liczbę składek na brytyjskie ubezpieczenie społeczne i odpowiednik tych składek w określonych innych krajach.
Innym świadczeniem dla osób niepełnosprawnych jest zasiłek Disability Living Allowance. Wypłaca się go osobom, które potrzebują stałej opieki. Wysokość tego świadczenia uzależniona jest od stopnia niepełnosprawności i można je otrzymywać do ukończenia 65 roku życia. Później można otrzymać rentę opiekuńczą (Attendance Allowance). Więcej informacji: http://www.jobcentreplus.gov.uk/cms.asp?Page=/Home/Customers/WorkingAgeBenefits/492 http://www.dwp.gov.uk/lifeevent/benefits/attendance_allowance.asp http://www.taxcredits.inlandrevenue.gov.uk/HomeIR.aspx

Świadczenia rodzinne.

Zasiłek rodzinny (Child benefit) to świadczenie płacone osobom wychowującym dzieci. Płaci się je na każde dziecko: - poniżej 16 roku życia; - poniżej 19 roku życia, jeśli dziecko się wciąż uczy w szkole stacjonarnej (do poziomu A-level lub porównywalnego) lub - poniżej 18 roku życia, jeśli dziecko szuka pracy lub się dokształca. Więcej informacji: http://www.dwp.gov.uk/lifeevent/benefits http://europa.eu.int/eures/

Świadczenia z tytułu bezrobocia.

Transfer zasiłku dla bezrobotnych z Polski do Wielkiej Brytanii Wymiana informacji pomiędzy instytucjami ubezpieczeniowymi państw członkowskich UE dotyczących świadczeń z tytułu bezrobocia odbywa się za pomocą standardowych formularzy z serii E300, m. in. E301 i E303. Formularz E301 jest zaświadczeniem dotyczącym okresów zaliczanych przy przyznawaniu świadczeń dla bezrobotnych (zasada sumowania okresów zatrudnienia i ubezpieczenia). Jeżeli pracownik był zatrudniony w Polsce, a następnie utracił pracę w innym państwie członkowskim UE, na podstawie formularza E301, może ubiegać się o świadczenie z tytułu bezrobocia w kraju ostatniego zatrudnienia. Formularz E301 jest wydawany w wojewódzkim urzędzie pracy, właściwym dla miejsca zamieszkania:
- na prośbę instytucji właściwej państwa, w którym pracownik ubiega się o zasiłek dla bezrobotnych,
- na prośbę pracownika ubiegającego się o świadczenie z ww. tytułu poprzez złożenie wniosku wraz z dołączonymi świadectwami pracy i zaświadczeniem z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) potwierdzającym opłatę składek na ubezpieczenie społeczne.
Formularz E303 jest zaświadczeniem wydawanym przez wojewódzkie urzędy pracy w sytuacji zachowania prawa do transferu za granicę zasiłku dla bezrobotnych, przyznanego na podstawie polskiego ustawodawstwa. Jeżeli osoba posiadająca status osoby bezrobotnej z prawem do zasiłku była zarejestrowana w powiatowym urzędzie pracy co najmniej 4 tygodnie, posiada prawo do pobierania swojego zasiłku w kraju, do którego wyjeżdża przez okres 3 miesięcy. Wysokość tego świadczenia jest równa (w przeliczeniu na walutę danego kraju) zasiłkowi wypłacanemu w Polsce. Formularz E303 jest wydawany przez wojewódzki urząd pracy właściwy dla miejsca zameldowania na prośbę bezrobotnego z prawem do zasiłku, po złożeniu przez niego wniosku oraz zaświadczenia z powiatowego urzędu pracy, w którym jest zarejestrowany.

Zasady nabywania zasiłku dla bezrobotnych w Wielkiej Brytanii.

Zasiłek dla bezrobotnych (jobseeker’s allowance – JSA) mogą otrzymywać osoby, które są zdolne do pracy i aktywnie poszukują pracy. Mogą się o niego ubiegać osoby poniżej 65 roku życia (mężczyźni) lub 60 roku życia (kobiety), którzy nie pracują lub pracują mniej niż 16 godzin na tydzień. Są 2 rodzaje zasiłków dla bezrobotnych: te, których wysokość ustala się w oparciu o składki i te, których wysokość ustala się w oparciu o dochody. Jeśli obywatel polski straci pracę w Wielkiej Brytanii, przestaje być zarejestrowanym pracownikiem i nie ma prawa do zasiłków, chyba że pracował legalnie w Wielkiej Brytanii 12 miesięcy bez przerw (Przerwy, w sumie 30-dniowe, nie będą miały wpływu na świadczenia). Szczegółowe informacje: http://www.jobcentreplus.gov.uk/cms.asp?Page=/Home/Customers/WorkingAgeBenefits/727 http://www.jobcentreplus.gov.uk/cms.asp?Page=/Home/Customers/WorkingAgeBenefits/497#how much

Odpowiedzi na pytania dotyczące National Insurance Contributions (ubezpieczenie)
udzielane są przez telefon w godzinach 8.00–17.00 (czas lokalny Wielkiej Brytanii),
od poniedziałku do piątku:
z Wielkiej Brytanii: telefon: 0845 9 154811 fax: 0845 9 157800
spoza Wielkiej Brytanii: telefon: +44 191 225 4811 fax: +44 191 225 7800

Warunki życia - zakwaterowanie.

Wynajęcie mieszkania Poszukując mieszkania, możesz skorzystać z gazet, w których często zamieszczane są ogłoszenia, jak również skorzystać z pomocy agencji nieruchomości, które zajmują się wynajmowaniem mieszkań. Często sklepowe okna są miejscem zamieszczania takich ogłoszeń. Można wynająć zarówno umeblowane, jak i nie umeblowane domy; bezpośrednio od właściciela jak i przez agencje. Hotele i pensjonaty zapewniają raczej mieszkanie na krótki okres czasu. Jeśli będziesz szukał mieszkania przez agencje, musisz przygotować się na dodatkowa opłatę. Nowe zasady wynajmu lokali reguluje Housing Act z 1988 roku. Nowe zasady można podzielić na dwie grupy: wynajem na czas długi oraz wynajem na czas określony – przynajmniej 6 miesięcy. Najemcy w Wielkiej Brytanii są chronieni prawem. Wynajmujący nie może wymówić mieszkania bez nakazu sądowego. Niepokojenie najemcy w celu opuszczenia mieszkania jest również nielegalne. Powinieneś zgłosić każdy przypadek niepokojenia lub nielegalnej eksmisji władzom lokalnym, które mają prawo interweniować. Niektóre lokale są wynajmowane przez stowarzyszenia non-profit. Są one subsydiowane, co umożliwia im utrzymanie czynszów na rozsądnym poziomie. Oferują one również lokale do wspólnego wynajmowania, co umożliwia dzielnie czynszu na kilka osób.
Przydatne strony internetowe: http://www.laterooms.com http://www.yell.co.uk http://www.gumtree.com (Londyn) http://www.findaflat.com (Londyn) http://www.loot.com

Prawo jazdy.

Poniższa informacja dotyczy wszystkich państw UE. Nie ma uniwersalnego unijnego prawa jazdy. Jednakże od 1 lipca 1996 r. istnieje „wspólnotowy model” prawa jazdy, który ma na celu ułatwienie ich rozpoznawania w różnych krajach UE. Prawo jazdy wydane w jednym kraju UE jest więc ważne w innym kraju UE. Jeżeli przeprowadzasz się z jednego państwa UE do drugiego, nie musisz wymieniać swojego prawa jazdy na nowe, wydane w nowym kraju zamieszkania. Jeśli jednak z jakichś przyczyn musisz wymienić swoje prawo jazdy, musisz to zrobić w kraju swojego zamieszkania.
Wspólnotowy model prawa jazdy zawiera nazwę państwa, które wydało dokument, wskazuje kategorie pojazdów, jakie posiadacz prawa jazdy może prowadzić oraz inne dopiski, np. konieczność noszenia okularów lub soczewek kontaktowych.
Osoby, które nie posiadają w ogóle prawa jazdy, muszą zdać test zarówno teoretyczny, jak i praktyczny, aby zdobyć brytyjskie prawo jazdy.
Przydatna strona internetowa: http://www.dvla.gov.uk/drivers/drivers.htm.

Uznawalność dyplomów i kwalifikacji dla celów zawodowych.

Sieć National Reference Point – NRP (punkt referencyjny) jest siecią w całej Europie, która może być pomocna w uzyskaniu uznania kwalifikacji pracownika migrującego. Brytyjski National Reference Point for Vocational Qualifications (kwalifikacje zawodowe) jest kierowany przez NARIC i działa jak agencja narodowa w europejskiej sieci państw członkowskich Europejskiego Obszaru Gospodarczego. Brytyjski Reference Point udziela informacji na temat uznawalności kwalifikacji w Wielkiej Brytanii. Więcej informacji znajdziesz w NARIC: UK National Reference Point for Vocational Qualifications ECCTIS Ltd Oriel House Oriel Road Cheltenham Glos. GL50 1XP tel.: 01242 260225 http://www.uknrp.org.uk
Aby umożliwić obywatelom Unii Europejskiej pracę w kraju członkowskim UE bez konieczności przekwalifikowania, został wprowadzony Ogólny System Wzajemnej Uznawalności Kwalifikacji Zawodowych. System ten jest zarządzany środkami dwóch Dyrektyw Europejskich – 89/48/EEC oraz 92/51/EEC. Dyrektywy te obejmują swoim zakresem wszystkie prace i zawody. Aby podlegać pod Dyrektywę 89/48/EEC, należy mieć ukończoną przynajmniej 3-letnia szkołę ponadpodstawową, uniwersytet lub szkołę wyższą. Ponadto trzeba przejść szkolenie zawodowe, umożliwiające wykonywanie zawodu. Dyrektywa 92/51/EEC obejmuje zawody poniżej stopnia naukowego. Koordynatorem jest: Department for Education & Skills Room 3b Moorfoot Sheffield S1 4PQ Tel: 0114 259 4151 Fax: 0114 259 4475 http://www.dfes.gov.uk/europeopen Informacje na temat uznawalności kwalifikacji w poszczególnych zawodach:
Farmaceuci – http://www.rpsgb.org.uk/
Architekci – http://www.arb.org.uk/
Stomatolodzy – http://www.gdc-uk.org/
Lekarze – http://www.gmc-uk.org/
Pielęgniarki i położne – http://www.nmc-uk.org/nmc/main/splash.html
Weterynarze – http://www.rcvs.org.uk/HomePage.asp?NodeID=89614

Instytucja oceniające kwalifikacje w pozostałych zawodach – http://www.dfes.gov.uk/europeopen/

System opieki zdrowotnej w Wielkiej Brytanii.

Usługi zdrowotne w Wielkiej Brytanii są świadczone przez Państwową Służbę Zdrowia (National Health Service – NHS). Większość usług w publicznej służbie zdrowia jest bezpłatna, chociaż za niektóre świadczenia trzeba zapłacić, np. za recepty i usługi stomatologiczne. Obywatele z krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego mogą korzystać z usług NHS na jednakowych zasadach jak obywatele brytyjscy, jeżeli posiadają ze sobą odpowiedni E formularz. Po przyjeździe do Wielkiej Brytanii powinieneś zarejestrować się w lokalnej przychodni. Zostaniesz wtedy przypisany do konkretnego lekarza rodzinnego, który zajmuje się większością chorób i może też wydać Ci skierowanie do szpitala, jeśli Twój stan zdrowia jest poważny. Leczenie w szpitalach należących do państwowej służby zdrowia jest bezpłatne. Jeżeli ulegniesz wypadkowi lub nagle zachorujesz, musisz udać się na pogotowie (Accident and Emergency).
W przypadku innego leczenia szpitalnego, wymagane jest najczęściej skierowanie od lekarza rodzinnego.
Osoby pracujące w Wielkiej Brytanii lub osoby wykonujące wolne zawody (samozatrudnienie), dla których podstawowym (obecnym) miejscem pracy (wykonywania działalności) jest Wielka Brytania, co do zasady mają takie same uprawnienia do darmowych lub częściowo odpłatnych usług lekarskich, jak obywatele Zjednoczonego Królestwa.
Nie dotyczy to osób poszukujących pracy – aby korzystać z bezpłatnej opieki medycznej, trzeba być zatrudnionym. Jeżeli więc jedziemy do pracy w Wielkiej Brytanii (również w formie samozatrudnienia), nie ma potrzeby uzyskiwania dodatkowych zaświadczeń w Polsce. Wystarczy dowód zatrudnienia (wykonywania działalności) w danym kraju. Darmową opieką objęci są również małżonkowie i dzieci, o ile zamieszkują na stałe w Zjednoczonym Królestwie. Prywatna opieka medyczna jest również dostępna i płatna najczęściej z prywatnego ubezpieczenia. Stanowi ona dobre rozwiązanie, jeśli chcemy uniknąć list kolejkowych do lekarza z państwowej służby zdrowia.
Więcej informacji: http://www.nhs.uk.

Ubezpieczenie zdrowotne.

Państwowa Służba Zdrowia (National Health Service – NHS) jest finansowana z podatków i w związku z tym nie trzeba wnosić dodatkowych opłat, kiedy się z niej korzysta (za wyjątkiem usług stomatologicznych i recept). Aby się móc leczyć w państwowej służbie zdrowia, należy się zarejestrować w lokalnej przychodni, w której zostanie się przypisanym do lekarza pierwszego kontaktu. Udając się do lekarza, należy posiadać potwierdzenie zatrudnienia w Zjednoczonym Królestwie wystawione przez pracodawcę (wystarczy payslip – pokwitowanie wypłaty pensji), a w przypadku samozatrudnionych – wystawione przez siebie faktury lub pokwitowania; w przypadku posiadaczy karty CIS-4 należy przedstawić uzyskane ostatnio vouchery od zleceniodawcy. Osoby, które zamieszkują w Wielkiej Brytanii dłużej niż rok, uzyskują prawo do bezpłatnej opieki medycznej, niezależnie od faktu, czy pracują. Konieczne jest jednak udowodnienie stałego pobytu (np. okazanie rachunku telefonicznego).
Jeżeli jednak jedziemy do Wielkiej Brytanii np. w celach turystycznych, w celu poszukiwaniu pracy, jako opiekunka do dzieci (au pair) lub zatrudnieni jesteśmy przez pracodawcę polskiego, który wysyła nas w delegację (nie mylić z sytuacją, gdy za pośrednictwem polskiej agencji podejmujemy pracę u pracodawcy zagranicznego), aby uzyskać prawo do opieki zdrowotnej za granicą, musimy zaopatrzyć się w odpowiednie formularze. Jeżeli takich formularzy nie uzyskamy przed wyjazdem, to może się okazać, choć nie musi, że będzie konieczne opłacenie kosztów leczenia, co nie zamyka jednak możliwości uzyskania późniejszej refundacji po powrocie do kraju.
E formularze są ważne jedynie przez dwa miesiące. Narodowy Fundusz Zdrowia prześle odpowiednie formularze na wskazany adres za granicą, jeżeli jesteśmy ubezpieczeni w Polsce. Jeżeli nie, powinniśmy wykupić w Polsce dobrowolne ubezpieczenie zdrowotne. Można to zrobić zza granicy.
Więcej informacji:
http://www.nfz.gov.pl/ue http://www.nhs.uk
http://www.studentadventure.pl/dokumenty/health_question_1.pdf
http://www.studentadventure.pl/dokumenty/health_question_2.pdf

wersja do druku poleć znajomemu powrót